1929 Dünya ekonomik bunalımının ve ardından gelen II. Dünya Savasi'nin ekonomik sistem üzerinde yarattigi bunalimlari atlatabilmek için uluslararasi bir isbirligine gitmenin ve bunu kurumsallastirmanin gerekli oldugu düsüncesiyle ABD'nin Bretton Woods kentinde 1- 22 Temmuz 1944 tarihleri arasında Birlesmis Milletler Para ve Finans Konferansi düzenlendi. Konferansin sonunda Uluslararasi Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankasi kuruldu.
IMF
IMF'nin kurulus amaçları uluslararasi parasal isbirliginin geliştirilmesini sağlamak, uluslararasi ticaretin dengeli bir sekilde gelişmesine yardımcı olmak, çok tarafli ödemeler sisteminin kurulmasina destek olmak, ödemeler dengesi sikintisi çeken üye ülkelere gerekli geri dönüs önlemlerini almak kaydiyla yeteri kadar maddi destekte bulunmak, üye ülkelerin ödemeler dengesi sorunlarinin derecesini ve süresini düsürmektir.
2009 itibariyle üye sayisi 186 olan IMF'ye her ülke üye olabilir. Bunun için IMF ana sözlesmesini kendi parlamentosunda onaylayarak uluslararasi anlasma haline getirmesi ve kendisine düsen kotayi IMF'ye ödemesi ya da ödenecek bölümünü ödeyip kalanini taahhüt etmesi gerekir.
IMF'nin temel kaynagi, bir çeşit sermaye sayilabilecek olan ülke kotaları... Her ülkenin IMF'deki kotasi o ülkenin IMF'deki ortaklik payını temsil eder. Fondaki kotaların toplami 217.4 milyar SDR, yani yaklasik olarak 340 milyar dolar seviyesinde. Kotasi en yüksek devlet 58 milyar dolarla ABD, en düşük olansa 4.8 milyon dolarla Palau. Kotalar bir ülkenin IMF'deki oy gücünü belirlemekten öteye o ülkenin ihtiyaç halinde IMF desteklerinden yararlanma limitlerini de belirler.
Guvernörler kurulu bir çeşit pay sahipleri genel kurulu gibidir. IMF'nin asil yönetim organi icra direktörleri kuruludur. Icra direktörleri kurulu besi atanmis (ABD, Japonya, Almanya, Ingiltere ve Fransa), üçü kotalarının yüksekligi nedeniyle birer ülkeden seçilmis (Çin, Rusya ve Suudi Arabistan) ve 16'si da geri kalan ülkeleri gruplar halinde temsil etmek üzere o gruplarca seçilmis toplam 24 üyeden olusur.
IMF her üye ülkede ekonomik durum izlemesi ve önerilerde bulunmak üzere konsültasyon yapar. IMF'nin üye ülkelerde yilda bir kez gözetim yapmasinin temel nedeni, ortaya çikabilecek riskleri önceden saptamak ve ona göre önlemler alınıp alinmadigini yakindan incelemektir. Eger bu tür risk belirtileri saptanmissa o zaman üye ülke ile birlikte bunların nasil asilacagi üzerinde ortak çalismalar yapilir.
Küresel kriz sonrasinda G 20 tarafindan Londra Zirvesi'nde IMF'nin kaynaklarini artirma kararı alindi, bu çerçevede kotalara ek olarak IMF'nin tahvil çıkararak borçlanmaya gitmesi de karara baglandi. IMF geçtigimiz ay içinde ilk kez Çin'e 50 milyar dolar tutarinda tahvil satma kararı aldi.
IMF'NİN SAGLADIĞI DESTEKLER
Bugün itibariyle IMF'nin üye ülkelere sagladigi bes imkândan söz etmek mümkün:
1) Fakirligi Düsürme ve Büyüme Imkani (PRGF) ve Dissal Soklara karşı Imkan (ESF): düşük gelirli ekonomilerin desteklenmesini ve dissal soklarin etkişinden kurtulmalarini sağlamayi amaçlayan, yüzde 0.5 faizli ve 5.5 ile 10 yil arasında degisen vadeli bir çeşit imtiyazli imkandir.
2) Stand by Düzenlemesi (SBA): Kisa dönemli ödemeler dengesi sorunlariyla karşılasan ekonomilerin bu sorunlari asmasini sağlamak üzere sunulan bir imkândir. 12 ile 24 ay arasında bir kullanim süresi ve 40 ay ile 5 yil arasında bir geri ödeme süresi vardir. SDR'ye bagli olarak her gün belirlenen degisken faiz ve belirli miktarlarin üzerinde kullanimlarda ek faizler uygulanir. Miktar arttikça ek faizin orani yükselir.
3) Süresi Uzatilmis Fon Imkani (EFF): SBA'nin üç yila yayilmis biçimidir. Özellikle temel bir takim ekonomik reformlari uygulayacak olan ülkelere verilir. Geri ödeme süresi 4.5 ile 7 yil arasında degisir.
4) Esnek Kredi Imkani (FCL): Temel göstergeleri güçlü ekonomilerin krizlerden korunmalari ya da etkilerini azaltmalarina yardımcı olmak amaciyla geliştirilmis bir fon imkanidir. 6 ay ile 1 yil arasında degisen bir kullanim süresi vardir.
5) Acil Destek Imkani (EA): Dogal afet veya benzeri hallerle karşılasan üye ülkelere destek sağlamayi amaçlayan bir imkandir. Faizi IMF'nin degisken basit faiz oranidir. düşük gelirli ülkeler için faiz PRGF'de oldugu gibi hesaplanir. Geri ödenme süresi 40 ay ile 5 yil arasında degisir.
TÜRKİYE - IMF İLİŞKİLERİ
1947'den beri üyesi oldugu IMF'deki kotasi 1191 milyon SDR, yani 1 milyar 858 milyon dolar olan Türkiye IMF'de Belçika, Avusturya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovak Cumhuriyeti, Belarus, Slovenya, Kazakistan ve Lüksemburg ile birlikte temsil ediliyor. Grupta en yüksek kotaya Belçika sahip oldugu için grubu temsil eden icra direktörü Belçikali.
Türkiye, IMF ile bugüne kadar toplam 19 tane
stand-by ve EFF (süresi uzatilmis fon imkâni) düzenlemesine imza atmis.
IMF bu düzenlemelerle Türkiye'ye toplam 37.7 milyar SDR tahsis etmis, Türkiye bunun 32.8 milyar SDR'lik bölümünün kullanmis.
(SDR'in bugünkü karşıligi 1.56 USD). Türkiye'nin IMF'den kullandigi imkanlarin yüzde 92'si 1999 sonrasindaki dönemde kullanilmis.
DÜNYA BANKASI GRUBU
Uluslararasi Imar ve Kalkinma Bankasi (IBRD), Dünya Bankasi adiyla da anilir. Gelismis ülkelerin mali olanaklarini gelişme yolundaki ülkelere kanalize ederek dünya genelinde yasam kalitesini artirmak ve fakirligi azaltmak amaciyla gelişme yolundaki ülkelere proje ve program kredileri vermeyi amaçlar.
186 üyesi olan IBRD'nin sermayesi 190 milyar dolardir. Dünya Bankasi borçlanma yoluyla da kaynak saglayabilmektedir.
IMF'de oldugu gibi Dünya Bankasi'nda da ayni yapida bir guvernörler kurulu ve bir icra direktörleri kurulu vardir. Asil yürütme organi icra direktörleri kuruludur.
IBRD'NİN İMKÂNLARI
1) Krediler: Dünya Bankasi kredileri belirli bir kamusal projeyi finanse etmeye yönelik yatirim kredileri, belirli bir sektörü iyilestirmeye ya da yapisal degisimi gerçeklestirmeye yönelik uyum kredileri ve bu ikişinin karisimindan olusan karma krediler olarak üçe ayrilir.
2) Diger imkanlar: Dünya Bankasi, doğrudan kredi sağlamanin yani sira su imkanlari verir: Proje hazirlama imkani, Dünya Bankasi'nca yönetilen fonlardan saglanan destek ve hibeler, diger kuruluslarla birlikte yapilan ortak finansman.
3) Garantiler: gelişme yolundaki ülkelerin altyapı yatırımlarının finansmani için gerekli projelerin karşı karşıya kalabilecegi siyasal riskleri kapsar. Bu yolla Dünya Bankasi, yabanci sermayenin gelişme yolundaki ülkelere akmasini kolaylastirmayi amaçlamaktadir.
Üç tür garanti söz konusudur: Kismi kredi garantisiyle belirli bir kredi ya da tahvilin olasi borç servisi sorunlari üstlenilir. Kismi risk garantisiyle bir projede devletin üstüne düsen görevleri yapamamasinin yaratacagi sikintilar üstlenilir. Politika bazli garantiyle de dis borçlanma saglayici kurumlarin verecekleri borçlarin bir bölümünün kapsanmasi hedeflenir.
DÜNYA BANKASI GRUBUNUN
DİĞER KURULUŞLARI
Uluslararasi Finans Kurumu (IFC) Dünya Bankasi grubu içinde, gelişme yolundaki ülkelerin özel kesim kuruluslarina proje kredisi veren bir kurulustur. 1956 yılında kurulmustur. 18.3 milyar dolar sermayesi ve 182 üyesi vardir. Üye ülke özel kesim kuruluslarinin çeşitli projelerine kredi verebilecegi gibi, sendikasyonlarina da katilabilir. IFC'nin sermaye ortakligina katilmasi da mümkündür.
Uluslararasi Yardim Kurumu (IDA), düşük gelirli en az gelismis ülkelere düşük faizli ve uzun vadeli kredi saglayan bir kurulustur. 1960 yılında kurulmustur. 169 üyesi olan IDA'nin 180 milyar dolar sermayesi vardir.
Uluslararasi Yatirimlari Garanti Kurumu (MIGA), gelişme yolundaki ülkelere yönelik yabanci sermaye yatirimlarini ticari olmayan risklere karşı garanti altina almak amaciyla 1988 yılında kurulmustur. 175 üyesi vardir.
Uluslararasi Yatirim Anlasmazliklari Çözüm Merkezi (ICSID); üye ülke ile bir baska üye ülkenin kişi ya da kurumlari arasında çikabilecek uzlasmazliklarin çözümüne yardımcı olacak bir mekanizmayi olusturmak amaciyla 1965 yılında kurulmustur. ICSID'in faaliyet alaninin agirligi uluslararasi tahkimdir. 144 ülke ICSID'e üyedir.
TÜRKİYE-DÜNYA BANKASI İLİŞKİLERİ
Türkiye, Dünya Bankasi'na (IBRD) 1947 yılında üye olmuştur. Dünya Bankasi Icra Direktörleri Kurulu'nda Türkiye'nin birlikte temsil edildigi ülkeler: Avusturya, Belarus, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Kazakistan, Lüksemburg, Slovakya ve Slovenya'dir.
Türkiye, IFC'ye 1956'da kurucu üye olarak katilmistir. Türkiye, IFC imkanlarini kullanma açisindan ön siralarda gelmektedir. Bu siralama Türk özel kesiminin uluslararasi alana açilmadaki gücünü ve basarisini sergilemektedir.
Türkiye, IDA'ya kurucu üye olarak 1960 yılında katilmistir. Türkiye, geçmiste IDA'dan kredi kullanan bir ülke iken sonradan "donör ülke" konumuna geçmistir.
Türkiye, MIGA'ya 1988 yılında ve ICSID'e 1987 yılında üye olmuştur. Türkiye, Dünya Bankasi grubunu olusturan kurumlarla etkin bir biçimde çalismaktadir. Kamu kesimi çeşitli projeleri için IBRD kredilerini kullanirken özel kesim de IFC kredilerini kullanmaktadir.
|
.gif){kind=spacer}
